Dikilitaş

Mısır tapınaklarının önüne dikilen tek parça granit sütun; MÖ 525'te çoktandır ayaktaydı

Dikilitaş, tepesinde küçük bir piramitle sivrilen, uzun ve dört yüzlü bir taş sütundu. Mısır kralları dikilitaşları genellikle güneş tanrısının simgesi olarak tapınak kapılarının önüne çiftler hâlinde dikerdi. MÖ 525'teki Pers fethine gelindiğinde birçoğu yüzyıllardır ayaktaydı; Sais kralları da yakın zamanda yenilerini eklemişti. Bir Pers kralı için dikildiği kesin olarak bilinen hiçbir dikilitaş yoktur.

Oyunda: Oyun, Dikilitaşı yalnızca Memfis'te bir konut yapısı olarak sunar. Notu Herodotos'a atıf yapar, ancak o pasajlar Memfis'teki değil, Heliopolis ve Sais'teki dikilitaşları anlatır. Dikilitaşların çoğu Asvan granitindendi, ama hepsi değil.

Tek bir taştan oyulmuş

Belgelerde

Dikilitaşların çoğu, Mısır'ın güney ucundaki Asvan'ın kırmızı granitinden kesilmiştir; birkaçı ise kuvarsit ya da başka taşlardan yapılmıştır. Bitirilmemiş bir dikilitaş hâlâ Asvan taş ocağında yatmaktadır. Kayadan ayrılamadan çatladığı için terk edilmiştir. İşçiler granite sert dolerit toplarıyla vurarak onu biçimlendirmiş; açtıkları hendekler gövdenin çevresinde bugün hâlâ görülebilir.

R. Engelbach, The Problem of the Obelisks, 1923

Tapınak kapılarında güneşin işaretleri

Belgelerde

Dikilitaşlar Heliopolis'in güneş kültüyle bağlantılıydı ve uçları ışığı yakalasın diye zaman zaman metalle kaplanırdı. MÖ 1950 dolaylarında dikilen I. Senusret'in dikilitaşı hâlâ orada ayaktadır; Karnak'taki Hatşepsut dikilitaşlarının yazıtları ise bunların yapılışını kaydeder. Sais hanedanı kralları II. Psamtik ve Apries, Pers fethinden önceki on yıllarda Heliopolis ve Sais'te dikilitaşlar diktiler. İkisi de bugün, sonraki imparatorların onları taşıdığı Roma'da durmaktadır.

L. Habachi, The Obelisks of Egypt, 1977

Herodotos'un gördükleri ve duydukları

Antik anlatı

Herodotos'a göre Pheros adını verdiği bir kral, Heliopolis'teki Güneş tapınağına iki dikilitaş adadı. Her birinin tek bir taştan yapıldığını ve yüz arşın, yani aşağı yukarı 45-50 metre yüksekliğinde olduğunu söyler. Bugün ayakta duran en yüksek dikilitaş Roma'dadır ve yaklaşık 32 metredir; dolayısıyla verdiği rakam büyük olasılıkla abartılıdır. Sais'teki kutsal alanda, bir gölün yanında duran büyük taş dikilitaşları da anlatır.

Herodotus 2.111, 2.170

Kör kral ve sadık eş

Geç dönem efsanesi

Herodotos, Pheros'un taşan Nil'e mızrak fırlattığını ve kör olduğunu anlatır. Bir kehanete göre gözlerini kocasına sadık bir kadının idrarıyla yıkarsa iyileşecekti. Kendi karısının idrarı işe yaramamış; o da işe yaramayan kadınları yakmış, kendisini iyileştiren kadınla evlenmiş ve ardından tapınaklara, aralarında dikilitaşların da bulunduğu armağanlar sunmuş. Pheros adı büyük olasılıkla, yanlışlıkla ad sanılan firavun unvanıdır.

Herodotus 2.111

Sütun gövdeleri nasıl dikildi

Tartışmalı

Yüzlerce ton ağırlığındaki bir dikilitaşın nasıl taşınıp dikildiğini açıklayan hiçbir Mısır metni yoktur. Bilim insanları toprak rampalar, kaldıraçlar ve gövdenin yavaş yavaş boşaltılan bir kum çukuruna indirilmesi gibi yöntemler önermiştir. Modern deneyler bu yöntemlerin bazılarının işe yarayabileceğini göstermiştir; ancak Mısırlıların hangi yöntemleri kullandığı ve bunların değişip değişmediği belirsizliğini korumaktadır.