Ansiklopedi › Halk

Tomyris

MÖ 530'da Büyük Kyros'la savaşan Orta Asyalı Massagetlerin kraliçesi

Oyunda: Bölüm 1: Kurucunun Mezarı

Tomyris, Hazar Denizi'nin doğusunda yaşayan göçebe bir halk olan Massagetlerin kraliçesiydi. Herodotos'a göre Büyük Kyros MÖ 530'da onun topraklarını istila etmiş, orada yenilip öldürülmüş; Tomyris de ardından cesedinden acımasız bir intikam almıştır. Hiçbir Pers kaynağı ondan söz etmez; diğer Yunan yazarlar ise Kyros'un ölümünü farklı biçimlerde anlatır. Hikâyesinin sonraki anlatımları, örneğin Iustinus'unki, Herodotos'u izler.

Oyunda: Oyunun Kroniği Tomyris'i, Herodotos'a göre MÖ 530'da Kyros'u öldüren kraliçe olarak anar ve başka anlatıların farklı olduğunu belirtir. Bu, kaynakların isabetli bir özetidir.

Araks'ın ötesinde dul bir kraliçe

Antik anlatı

Herodotos'a göre Tomyris, kocası öldükten sonra Massagetlerin başına geçti. Massagetler, Herodotos'un Araks dediği bir nehrin ötesinde yaşayan atlı bir halktı. Kyros önce onunla evlenmek istedi, ancak Tomyris onun asıl gözünün krallığında olduğunu anlayıp reddetti. Kyros nehre köprü kurmaya başlayınca Tomyris iki kıyıdan hangisinde isterse savaşmayı önerdi: ya üç günlük yol geri çekilip onun geçmesine izin verecek ya da kendisi karşıya geçecekti.

Herodotus 1.201-206, 1.215

Ziyafet tuzağı ve savaş

Antik anlatı

Herodotos'a göre Kyros, Kroisos'un öğüdüne uydu: nehri geçmek, zayıf birliklerden oluşan ve şarapla yiyecekle donatılmış bir ordugâh bırakmak ve geri çekilmek. Kraliçenin oğlu Spargapises komutasındaki Massagetlerin üçte biri ordugâhı ele geçirdi, ziyafet çekti ve sarhoşken bozguna uğratıldı. Spargapises daha sonra esaret altında kendini öldürdü. Herodotos'un Yunan olmayanlar arasında yapılmış en çetin savaş dediği ardından gelen çarpışmada Pers ordusunun çoğu öldü ve Kyros hayatını kaybetti.

Herodotus 1.207-214

Şarap tulumundaki baş

Geç dönem efsanesi

Herodotos hikâyeyi, Tomyris'in ölüler arasında Kyros'un cesedini aramasıyla bitirir. Tomyris onun başını insan kanıyla dolu bir tuluma sokmuş ve ona hep susadığı kana doymasını sağladığını söylemiştir. Bu sahne, kraliçenin Kyros'a daha önce yaptığı uyarıya bir karşılıktır ve bir fatihin açgözlülüğü üzerine ahlaki bir öykü gibi okunur. Herodotos, Kyros'un ölümüne dair birçok anlatı duyduğunu ve en inanılır bulduğu bunu seçtiğini söyler.

Herodotus 1.212-214

Kyros'un ölümüne dair başka anlatılar

Tartışmalı

MÖ 400 dolaylarında Pers sarayında bulunan Yunan hekim Ktesias, Kyros'un Derbiklerle savaşırken yaralandığını ve üç gün sonra öldüğünü söyler. Ksenophon'a göre ise Kyros, oğullarına öğütler verdikten sonra Persis'te huzur içinde ölür. Justinus'un Trogus'tan çok daha sonra yaptığı Latince özet, Tomyris öyküsünü yeni ayrıntılarla korur. Tarihçilerin çoğu, Kyros'un büyük olasılıkla Orta Asya'da bir sefer sırasında öldüğünü kabul eder; ancak düşmanının kim olduğu ve Araks'ın hangi nehir olduğu hâlâ açık sorulardır.

Ctesias, Persica, in Photius, Bibliotheca 72; Xenophon, Cyropaedia 8.7; Justin, Epitome of Pompeius Trogus 1.8; P. Briant, From Cyrus to Alexander, 2002

Kayıtların doğruladıkları

Belgelerde

Kralın saltanat yılına göre tarihlendirilen Babil belgeleri, Kyros'un hükümranlığının MÖ 530'da sona erdiğini ve yaz sonunda Kambyses'in kral olarak tanındığını gösterir. Dönemin hiçbir metni Tomyris'ten ya da Massaget savaşından söz etmez; bu yüzden Kyros'un nerede öldüğü ve onu kimin öldürdüğüne dair ayrıntılar Yunan yazarlara dayanır. Pasargadai'de genellikle onunki olarak kabul edilen taş mezar hâlâ ayaktadır, ancak modern çağda boş bulunmuştur.

R. A. Parker and W. H. Dubberstein, Babylonian Chronology 626 BC-AD 75, 1956; D. Stronach, Pasargadae, 1978