Ansiklopedi › Binalar

Oyun Avlusu

Sardes'te ve imparatorluk genelinde zar, aşık kemiği ve top oyunları, yaklaşık MÖ 550-479

Şans ve beceri oyunları Pers İmparatorluğu'nun her yanında; avlularda, sokaklarda ve saraylarda oynanırdı. Herodotos, Lidyalıların uzun bir kıtlık sırasında zarı, aşık kemiklerini ve top oyunlarını kendilerinin icat ettiği iddiasını kaydeder. Bu iddia tarihsel olarak doğru olamaz, ama Lidyalıların Yunanlılarla paylaştıkları eğlencelerin onurunu üstlenmek istediklerini gösterir.

Oyunda: Sardes bölümünde Oyun Avlusu bir hizmet binasıdır. Açıklaması Herodotos'a büyük ölçüde uyar, ancak oyunlara ayrılmış özel binalar bilinmemektedir; oyunlar açık avlularda ve sokaklarda oynanırdı, bu yüzden bina oyunun bir icadıdır.

Lidya kıtlığı öyküsü

Antik anlatı

Herodotos'a göre Lidyalılar, kendileriyle Yunanlıların ortak oyunlarını, yani zarı, aşık kemiğini ve top oyunlarını icat ettiklerini öne sürüyordu; dama ise bunlara dahil değildi. Kral Atys döneminde yaşanan bir kıtlıkta, yiyeceği düşünmemek için bir gün sabahtan akşama oyun oynayıp ertesi gün yemek yediklerini anlatır. Söylediğine göre on sekiz yıl sonra halkın yarısı kurayla ayrıldı ve Tyrrhenos önderliğinde batıya yelken açtı.

Herodotus 1.94

Lidya'dan da eski

Tartışmalı

Tarihçiler Lidyalıların bu buluşu kendilerine mal etmesini kabul etmez. Zar ve aşık kemikleri, Lidya krallarından çok önce Mısır'da, Mezopotamya'da ve İndus vadisinde zaten köklü bir geçmişe sahipti. Bir zamanlar Etrüsklerin kökenini açıklamak için kullanılan, Tyrrhenos önderliğindeki göç öyküsü de çok tartışılmış ve genellikle kuşkuyla karşılanmıştır.

I. Finkel (ed.), Ancient Board Games in Perspective, 2007

Susa'dan tunç aşık kemiği

Belgelerde

Susa'da kazı yapan Fransız arkeologlar 1901'de, 90 kilogramdan ağır, Yunanca yazıtında Apollon'a sunulmuş bir öşür olduğu belirtilen tunç bir aşık kemiği buldular. Bu eser büyük olasılıkla Milet yakınlarındaki Didyma'daki Apollon kutsal alanından geliyordu ve Persler MÖ 494'te Milet'i aldıktan sonra ganimet olarak götürülmüştü. Bugün Louvre'da bulunan eser, aşık kemiklerinin oyuncak olduğu kadar kutsal adak da olabildiğini gösterir.

Bronze astragalus from Susa, Louvre (French excavations at Susa, 1901)

Pers sarayında zar

Antik anlatı

Plutarkhos, Kraliçe Parysatis'in oğlu II. Artakserkses ile zar oynayıp ondan, küçük oğlu Kyros'un cesedini sakatlamakla suçladığı hadım Masabates'i kazandığını ve ardından onu öldürttüğünü anlatır. Hikâye MÖ 401'deki Kunaksa savaşından kısa süre sonra, yani bu oyunun döneminden epey sonra geçer ve bir saray dramı olarak anlatılır; yine de zarın Pers seçkinleri arasında bilinen bir eğlence olduğunu düşündürür.

Plutarch, Artaxerxes 17

Kral olmaca oynayan çocuk

Geç dönem efsanesi

Herodotos'un anlattığına göre bir çobanın oğlu olarak büyütülen genç Kyros, köy çocuklarının oyununda kral seçilmiş ve sözünü dinlemeyen bir soylunun oğlunu dövdürmüş. Bu bölüm, gerçek olayların kaydı değil, oyun sırasında kendini belli eden doğuştan bir hükümdar üzerine ahlaki bir hikâyedir.

Herodotus 1.114