Ansiklopedi › Yerler

Nakş-ı Rüstem

Persepolis yakınında, Dareios'un saltanatından (MÖ 522-486) itibaren oyulan kraliyet kaya mezarlarının bulunduğu kayalık

Oyunda: Bölüm 4: Teras

Nakş-ı Rüstem, Persepolis'in biraz kuzeybatısında, I. Dareios'un mezarını kayanın yükseklerine oydurduğu kireçtaşı bir sarp kayalıktır. Daha sonra yanına aynı tasarımda, büyük olasılıkla ardıllarına ait üç mezar daha oyuldu. Yazıtları ve kabartmalarıyla mezar cepheleri, Ahameniş krallarının egemenliklerinin nasıl görülmesini istediklerini en açık biçimde ortaya koyan anlatımlar arasındadır.

Oyunda: Oyun, bu kayalıktan Persepolis yakınındaki kraliyet mezarlarına dair bir kronik notunda söz eder. Not, sonraki üç mezarı sonraki krallara atfeder. Bu mezarlarda yazıt yoktur ve hiçbirinin, oyunun sona erdiği 479'dan önce oyulduğu bilinmemektedir.

Dareios'un mezarı

Belgelerde

Dört mezardan yalnızca biri sahibinin adını verir. Cephesine Elamca ve Akkadca çevirileriyle birlikte iki Eski Farsça yazıt oyulmuştur. DNa'da Dareios krallığını bağışlayan olarak Ahuramazda'yı anar ve egemenliğindeki ülkeleri sayar. DNb'de kendi erdemlerini anlatır: zayıfa da güçlüye de adil, öfkesine hâkim, binicilikte, okçulukta ve mızrakçılıkta usta.

DNa; DNb; R. G. Kent, Old Persian, 1953

Kayalığa oyulmuş bir saray revakı

Belgelerde

Her mezarın cephesi haç biçiminde oyulmuştur. Ortadaki kuşak, dört sütunlu ve kapılı bir saray revakını taklit eder. Kapı, kayaya oyulmuş sandukaların cesetleri barındırdığı mezar odalarına açılır. Üstte Kral, basamaklı bir kaide üzerinde bir ateş sunağının önünde durur; bu kaide, tebaa halklarını temsil eden figürlerin taşıdığı bir sekinin üzerindedir. Dareios'un mezarında bu taşıyıcıların adları yazılıdır ve DNa yazıtı, ne kadar çok ülkeye hükmettiğini öğrenmek için izleyiciyi onlara bakmaya çağırır.

E. F. Schmidt, Persepolis III, 1970; M. C. Root, The King and Kingship in Achaemenid Art, 1979

Öteki mezarlarda kimler yatıyor

Tartışmalı

Yazıtsız üç mezar genellikle Kserkses'e, I. Artakserkses'e ve II. Dareios'a atfedilir. Bu atıf herhangi bir metne değil, mezarların sırasına ve üslubuna dayanır. Akademisyenler, Kral'ın üzerindeki kanatlı figür üzerine de tartışır; figür ya Ahuramazda ya da kraliyet bahtının bir simgesi olarak yorumlanır. Kayalığın karşısındaki, Kâbe-i Zerdüşt adı verilen taş kule konusunda da görüş ayrılığı vardır; kule bir mezar, kraliyet eşyaları için bir depo ya da bir tapınak olarak açıklanmıştır.

P. Briant, From Cyrus to Alexander, 2002; E. F. Schmidt, Persepolis III, 1970

Ktesias, Kral'ın anne babası üzerine

Antik anlatı

Sonraki dönemde Pers sarayında bulunmuş Yunan hekim Ktesias, Dareios'un mezarını görmek istediğini ama bizzat yukarı çıkmaktan vazgeçirildiğini anlatır. Onun yerine babası ve annesi, ip çeken rahipler tarafından uçurumun tepesine çekildi. Yılanlardan korkan rahipler ipleri bıraktı ve anne babasının ikisi de düşerek can verdi. Hikâye yalnızca daha geç bir özette günümüze ulaşmıştır ve tarihçiler ona temkinle yaklaşır.

Ctesias, Persica (epitome of Photius)

Rüstem'in adı

Geç dönem efsanesi

Ad, "Rüstem'in resmi" anlamına gelir. Ahamenişlerden çok sonra yöre halkı, alandaki oymaları Pers destanının kahramanı Rüstem'in tasvirleri sanmıştır. Bu oymalar arasında atlı kralları gösteren daha geç dönem Sasani kabartmaları da vardır. Ahameniş krallarının onu bildiğine dair hiçbir işaret yoktur ve bu ad, mezarları kimin yaptığı hakkında hiçbir şey söylemez.

E. F. Schmidt, Persepolis III, 1970