Ansiklopedi › Yerler

Persepolis (Parsa)

Dareios'un Persis'teki teraslı saray kenti; yapımına yaklaşık MÖ 518'de başlandı

Oyunda: Bölüm 4: Teras, Bölüm 5: Ferman, Mykale

Eski Farsçada Parsa diye anılan Persepolis, I. Dareios'un Persis'te Kuh-i Rahmat'ın, yani Merhamet Dağı'nın eteğinde bir taş teras üzerine kurduğu saray kentiydi. Kserkses ve sonraki krallar yüz yılı aşkın bir süre boyunca ona salonlar ve kapılar eklediler; kil tabletleri ise Kral'ın Persis'teki ekonomisinin işçilerini nasıl beslediğine ve ücretlerini nasıl ödediğine dair günümüze ulaşan en zengin kayıttır. Aleksandros 330'da saraylarını ateşe verdi.

Oyunda: Parsa bölümü MÖ 521'de geçer; bu tarih, teras üzerindeki çalışmaların genellikle başladığı kabul edilen yaklaşık MÖ 518'den birkaç yıl öncesine denk gelir. MÖ 521'de inşaata başlamak, işlerin başlangıcını kanıtların gösterdiğinden biraz daha erkene çeker.

Dağa yaslanarak inşa edilmiş bir teras

Belgelerde

Dareios, muhtemelen MÖ 518 ile MÖ 515 civarında başlayarak, dağa yaslanan yaklaşık 12 hektarlık bir platformu düzletip surlarla çevirtti. Güney duvarındaki yazıtlar onun adını anar; Elamca bir metin (DPf) burada daha önce hiçbir kale yokken bir kale inşa edildiğini söyler. Altın ve gümüş temel tabletleri (DPh) 1933'te Apadana'nın köşelerinin altındaki taş sandıklarda bulundu. Bu tabletler krallığının sınırlarını tarif eder.

DPf; DPh; E. Schmidt, Persepolis I, 1953

İnşa etmeyi sürdüren krallar

Belgelerde

Apadana, büyük olasılıkla kraliyet kabulleri için kullanılan 36 sütunlu bir salondu. Dareios yapımına başladı, Kserkses döneminde tamamlandı. Kserkses, yazıtı (XPa) onun adını anan Bütün Milletler Kapısı'nı ekledi ve I. Artakserkses döneminde tamamlanan Yüz Sütunlu Salon'a başladı. Terastaki inşaat, şu ya da bu biçimde hanedanın sonuna dek sürdü.

XPa; E. Schmidt, Persepolis I, 1953

Kral'ın işçilerine ait tabletler

Belgelerde

Chicago'dan gelen kazı ekibi 1933'te sur duvarının içinde, çoğu Elamca, bir kısmı Aramice binlerce kil tablet buldu. Tabletler MÖ 509 ile MÖ 493 yılları arasında işçilere, yollardaki yolculara ve atlara verilen yiyeceği ve tanrılara sunulan adakları kaydeder. Ödemeler arpa, un, şarap ve bira olarak yapılırdı. Hazine'den çıkan ve MÖ 492 ile MÖ 458 yılları arasına tarihlenen daha geç bir grup ise zanaatkârlara tayınlarının bir kısmı yerine ödenen gümüşü kaydeder.

R. Hallock, Persepolis Fortification Tablets, 1969; G. Cameron, Persepolis Treasury Tablets, 1948

Teras ne işe yarıyordu

Tartışmalı

Apadana merdivenlerinde, Kral'a armağanlar getiren tebaa halklarının heyetleri görülür. Bazı bilim insanları terası yıllık bir şenliğin, belki de yeni yıl şenliğinin sahnesi olarak yorumlar. Başkaları ise hiçbir antik metnin böyle bir şenlikten söz etmediğine ve tabletlerin hareketli bir yönetim ve konut merkezi gösterdiğine dikkat çeker. Herodotos Persepolis'ten hiç bahsetmez; Yunan yazarlar da Aleksandros'tan önce burası hakkında pek az şey biliyor gibidir.

P. Briant, From Cyrus to Alexander, 2002

330 yangını

Tartışmalı

Arrianos'a göre Aleksandros, Parmenion'un öğüdüne karşın sarayları bilerek, Perslerin MÖ 480'de Atina tapınaklarını yakmasının öcünü almak için ateşe verdi. Diodoros ise kentin yağmalanmasını ve Atinalı hetaira Thais'in kralı yangını başlatmaya kışkırttığı bir içki âlemini anlatır. Tarihçiler yangının bir siyasi karar mı yoksa sarhoşlukla yapılmış bir iş mi olduğunu hâlâ tartışmaktadır. Hazine binasında ve salonlarda yanık katmanlar günümüze ulaşmıştır.

Arrian, Anabasis 3.18; Diodorus 17.70-72