Ansiklopedi › Halk

Büyük İskender

Ahameniş İmparatorluğu'nu fetheden Makedonya Kralı, MÖ 336-323

Makedonyalı III. Aleksandros 334'te Pers İmparatorluğu'nu istila etti ve dört yıl içinde III. Dareios'u yenip kraliyet kentlerini ele geçirdi. 330'da Persepolis sarayları onun elindeyken yandı; 324'te de Pasargadai'de soyulmuş olan Kyros'un mezarını onarttı. Fethi, Plataia'dan yaklaşık bir buçuk yüzyıl sonra Ahameniş soyuna son verdi.

Oyunda: Aleksandros, oyunun MÖ 479'da Mykale sonsözüyle sona eren on bir bölümünün dışında kalır. Yalnızca Kronik'te Persepolis'in ve Kyros'un mezarının sonraki akıbetine dair bir notta görünür.

İmparatorluğun fethi

Antik anlatı

Arrianos, Ptolemaios ile Aristobulos'un kayıp anılarından yararlanarak MS 2. yüzyılda yazdı. İskender'in 334'te Hellespontos'u nasıl geçtiğini ve Granikos'ta nasıl zafer kazandığını anlatır. İskender ardından 333'te İssos'ta ve yeniden 331'de Gaugamela'da III. Dareios'u yendi; bunun üzerine Babil ve Susa kapılarını ona açtı. Dareios doğuya kaçtı ve 330'da kendi satrapı Bessos tarafından öldürüldü.

Arrian, Anabasis books 1-3

Persepolis neden yandı

Tartışmalı

Arrianos'a göre İskender sarayı, Parmenion'un öğüdüne karşın, Kserkses'in Atina'yı yağmalamasının öcünü almak için bilerek yaktı; Arrianos bu eylemi akılsızca bulur. Diodoros ve Plutarkhos ise bunun yerine Atinalı hetaira Thais'in kralı yangını çıkarmaya kışkırttığı bir içki şöleninden söz eder. Tarihçiler bunun bir siyaset mi, sarhoşça bir dürtü mü, yoksa ikisi birden mi olduğunu hâlâ tartışır.

Arrian, Anabasis 3.18; Diodorus 17.72; Plutarch, Alexander 38

Kayıtlardaki izler

Belgelerde

1930'larda Persepolis'te yapılan kazılar, Hazine'de ve büyük salonlarda kalın yanık moloz katmanları ortaya çıkardı. Hazine, yangından önce değerli eşyalarının çoğundan boşaltılmıştı. MÖ 331 tarihli bir Babil astronomi günlüğü, Kralın ordusunun Gaugamela'daki yenilgisini ve Aleksandros'un Babil'e yaklaşmasını kaydeder. Bu, fethin o dönemde ve Yunanlı olmayanlarca yazılmış nadir bir kaydıdır.

E. Schmidt, Persepolis I, 1953 and Persepolis II, 1957; A. Sachs and H. Hunger, Astronomical Diaries and Related Texts from Babylonia I, 1988

Kyros'un mezarını onarmak

Antik anlatı

Arrianos burada Aristobulos'u izler. Anlattığına göre, 324'ün başlarında Hindistan'dan dönüş yürüyüşünde İskender, Pasargadai'deki Kyros'un mezarını yağmalanmış, altın tabutu hasar görmüş ve cesedi dışarı atılmış halde buldu. Aristobulos'a kalıntıları yerine koymasını, mezarın eşyalarını eski haline getirmesini ve kapıyı mühürlemesini buyurdu. Mezarı bekleyen Magoslar işkenceyle sorgulandı, ama hiçbir suçlunun adını vermediler.

Arrian, Anabasis 6.29; Strabo 15.3.7

Sonraki kuşakların belleğinde İskender

Geç dönem efsanesi

Yüzyıllar sonra derlenen Yunan İskender Romansı onu gezgin bir kahramana dönüştürdü ve Mısır firavunu Nektanebo'nun oğlu yaptı. Fars destan geleneği, özellikle Firdevsi'nin Şehnamesi, onu Dareios'un baba bir kardeşi yaptı. Orta Farsça Zerdüşti metinler ise onu kutsal metinleri yakan lanetli İskender olarak hatırlar. Bunların hepsi sonraki dönemlerin portreleridir; 330 yılındaki olaylara dair kanıt değildir.

Pseudo-Callisthenes, Alexander Romance; Ferdowsi, Shahnameh; Arda Wiraz Namag