Ansiklopedi › Binalar

Ayakyolu

Mısır ve Yakın Doğu'da eskiden beri bilinen tipte ev ayakyolu oturağı; MÖ 6.-5. yüzyılda kullanımdaydı

Ayakyolu, bir hane halkının genellikle bir kap, çukur ya da lağım üzerinde ihtiyacını gidermek için kullandığı sabit bir oturak ya da küçük bir odaydı. Kyros'un zamanında bu tür düzenekler yüzyıllardır biliniyordu; Mısır evlerinden ve Mezopotamya saraylarından tanınırlardı, ama hâli vakti yerinde olanlara özgü bir konfordu. İmparatorluktaki insanların çoğu muhtemelen açık araziyle, kaplarla ve fosseptik çukurlarıyla yetiniyordu.

Oyunda: Oyun, tarlalara boşaltılan bir kum kabının üzerinde bir oturak gösterir; bu, dört hücre içindeki evleri temiz tutar ve Köy Büyüğünün Evleri buna ihtiyaç duyar. Kum kabı üzerine kurulu oturaklar Mısır'dan bilinir, ancak bunların tarlalara boşaltıldığına dair sağlam bir kanıt yoktur ve bu tür oturaklar nadirdi.

Amarna'da kum üzerinde taş oturaklar

Belgelerde

En açık Mısır kanıtı, Kyros'tan yaklaşık 800 yıl önce kurulan Akhenaton'un şehri Amarna'dan gelir. Kazıcılar, tuğla desteklere oturtulmuş, anahtar deliği biçiminde açıklığı olan kireçtaşı oturaklar buldular; altlarında muhtemelen kum dolu, çıkarılabilir bir kap bulunuyordu. Bunlar sıradan evlerde değil, daha büyük evlerin küçük yıkanma odalarında yer alıyordu.

B. Kemp, The City of Akhenaten and Nefertiti, 2012

Mezopotamya'da ve Pers diyarında lağımlar

Belgelerde

Mezopotamya'da MÖ 3. binyıldan itibaren saraylarda ve bazı evlerde borulara ya da sızdırma çukurlarına akan ayakyolları bulunuyordu. Persepolis'te kraliyet terası, yağmur suyunu ve atık suyu uzaklaştırmak için binaların altında kayaya oyulmuş bir lağım ağıyla düzenlenmişti. Kazılar, terastaki ayakyollarının nasıl işlediğini ayrıntılı olarak ortaya koyamamıştır.

E. Schmidt, Persepolis I, 1953

Herodotos: Mısırlıların âdetleri

Antik anlatı

Herodotos, Yunan adetlerinin tam tersi gibi görünen Mısır adetlerini sıralar. Mısırlıların ihtiyaçlarını evin içinde giderip yemeklerini dışarıda, sokakta yediklerini söyler ve bunu utanç verici zorunlulukların gizlice yapılması gerektiğiyle açıklar. Sözleri Mısır evlerinde bulunan ayakyollarıyla örtüşür; ancak o, karşıtlıklar arayan bir yabancının gözüyle yazıyordu.

Herodotus 2.35

Pers edep anlayışı ve akan su

Antik anlatı

Herodotos'a göre Perslerin başkalarının önünde kusması ya da işemesi yasaktı. Nehirlere büyük saygı duydukları için bir nehre işemediklerini, tükürmediklerini, hatta ellerini bile nehirde yıkamadıklarını ekler. Bu âdetler atıkların nereye gittiğine özen gösterildiğini düşündürür, ama Herodotos Pers ayakyollarına dair bir tasvir vermez.

Herodotus 1.133; Herodotus 1.138

Kimlerin ayakyolu vardı, atıklar nereye gidiyordu

Tartışmalı

Arkeologların çoğu, inşa edilmiş ayakyollarının varlıklı evler ve saraylarla sınırlı olduğunu düşünür; ancak atıkların nasıl temizlendiği hâlâ belirsizdir. Kaplar evin dışına, çukurlara ya da çöp yığınlarına boşaltılmış olabilir; atığın tarlalara serpildiğine dair kesin bir kanıt yoktur. Bedensel atıklarla ilgili sonraki Zerdüştî arınma kuralları Ahamenişlerden çok sonra yazıya geçirilmiştir ve tarihçiler bunların bu dönemdeki Pers uygulamasını ne ölçüde yansıttığı konusunda farklı görüşlerdedir.

B. Kemp, The City of Akhenaten and Nefertiti, 2012; P. Briant, From Cyrus to Alexander, 2002