Ansiklopedi › Savaşlar ve olaylar

Apis boğasının ölümü

Memfis'in kutsal boğasının ölümü ve gömülmesi, Kambyses'in altıncı yılı, MÖ 524

Oyunda: Bölüm 2: Mızrak Taşıyıcı

Apis, Memfis'te Ptah'ın yaşayan kutsal boğasıydı; ölümü ve defni Mısır dininde büyük olaylardı. Herodotos, Kambyses'in öfkeyle boğayı yaraladığını ve Mısırlıların onun çılgınlığını bu suça tarihlediğini söyler. Sakkara'daki Serapeum'dan gelen Mısır yazıtları ise MÖ 524'te kralın adına tüm onurlarla gömülen bir Apis'i gösterir. İkisi arasındaki çelişki, tarihçilerin Mısır'daki Pers hâkimiyetini nasıl değerlendirdiğini şekillendirmiştir.

Oyunda: Kronik, Herodotos'un bıçaklama hikâyesini Sakkara mezar yazıtının yanına koyar ve ikisini de 524'te tek bir boğanın ölümü sayar. Herodotos'ta bıçaklanan boğa yeni bulunmuş bir Apis'ti ve hangi boğadan söz ettiği tartışmalıdır.

Memfis'in kutsal boğası

Belgelerde

Mısırlılar, özel işaretlerle seçilen ve her seferinde yalnızca bir tane olan boğanın, tanrı Ptah'ın canlı sureti olduğuna inanırdı. Boğa öldüğünde mumyalanır, Sakkara'daki Serapeum'un yeraltı galerilerine gömülür ve yerine yenisi aranırdı. Her defin için dikilen steller boğanın doğumunu, tahta çıkarılışını ve ölümünü hüküm yıllarıyla kaydeder; bu da onları dönem için değerli bir tarihleme aracı yapar.

A. Mariette, excavations of the Serapeum, 1850s; G. Posener, La première domination perse en Égypte, 1936

Herodotos'un bıçaklama öyküsü

Antik anlatı

Herodotos'a göre Kambyses güneye yaptığı başarısız yürüyüşten Memfis'e döndüğünde yeni bir Apis ortaya çıkmıştı ve kent şenlik yapıyordu. Mısırlıların yenilgisiyle alay ettiğini sanan kral boğayı getirtti ve karnına bıçak sapladı, ama bıçak uyluğuna isabet etti. Herodotos, Apis'in eriyip gittiğini ve rahiplerin onu gizlice gömdüğünü söyler. Mısırlıların Kambyses'in çılgınlığını bu suça bağladığını ekler; kendisi ise kralın daha önce de aklının yerinde olmadığını düşünür.

Herodotus 3.27-30

6. yılda defin

Belgelerde

Serapeum'dan çıkan bir stel, bir Apis'in Kambyses'in altıncı yılında, 524'te öldüğünü ve gömüldüğünü kaydeder. Stel, kralı Mısır kraliyet giysileriyle boğanın önünde diz çökmüş gösterir. Galerilerdeki büyük bir granit lahitte de, onu tanrı için yaptıran kişi olarak Kambyses'i anan bir yazıt vardır. İkisi de gizlice değil, kraliyet onurlarıyla yapılmış bir defne işaret eder.

Serapeum stela of Cambyses year 6 (Louvre); G. Posener, La première domination perse en Égypte, 1936

Hangi boğa olduğu ve hikâyenin neden doğduğu

Tartışmalı

Dareios'un dördüncü yılına ait bir stel, Kambyses'in beşinci yılında doğan bir Apis'in ölümünü kaydeder; bu yüzden Herodotos'un anlattığı yeni boğa Kambyses'ten daha uzun yaşamış görünür. Bu nedenle çoğu tarihçi bıçaklama olayını düşmanca bir rivayet sayar. Bazıları bunun, çok sonraki bir Mısır metni olan Demotik Kronik'in Kambyses'e atfettiği tapınak gelirlerindeki kesintilere öfkelenen rahiplerden çıktığını düşünür. Başkaları ise tarihlemenin Herodotos'a yer bıraktığını savunur; mesele tam olarak çözülmüş değildir.

P. Briant, From Cyrus to Alexander, 2002; L. Depuydt, Murder in Memphis, Journal of Near Eastern Studies 54, 1995

Yaraya karşı yara

Geç dönem efsanesi

Herodotos hikâyeyi ahlaki bir yankıyla bitirir. Kambyses sonradan Suriye'de atına atlarken kılıcının ucu, Apis'e vurduğu yerin tam üstünden uyluğunu deler ve yaradan ölür. Suç ile cezanın bu kusursuz uyumu, anlatının olayların kaydı olmaktan çok öğretmek için biçimlendirilmiş bir hikâye olduğunu gösterir.

Herodotus 3.64