Ansiklopedi › Binalar

Çarşı

Ahameniş İmparatorluğu'nda pazarlar ve mal değişimi, MÖ 6. ila 5. yüzyıl

Çarşı anlamındaki bazaar sözcüğü Farsça bāzār, Orta Farsça wāzār sözcüğünden gelir; ancak bugün çağrıştırdığı üstü kapalı çarşı salonları çok daha sonraki yüzyıllara aittir. İlk Ahameniş krallarının döneminde mallar iki yoldan dolaşırdı: Babil ve Sardes gibi eski ticaret kentlerinin hareketli pazarları aracılığıyla ve Pers yurdunda kraliyet ambarlarından dağıtılan erzak tayınları aracılığıyla. Bu ikisinin birbirini nasıl tamamladığı, imparatorluğun halkını nasıl beslediğini gösterir.

Oyunda: Alıcılar malları depodan getirir, bir tüccar da bunları kapı kapı dolaştırarak yaklaşık 15 eve hizmet verir. Bu bir basitleştirmedir: böyle dağıtım turları bilinmemektedir ve Persis'te pek çok işçi tayınını kraliyet ambarlarından alırdı.

Kyros ve Yunan çarşısı

Antik anlatı

Herodotos'un anlattığına göre Spartalı bir ulak Kyros'u Yunan kentlerine dokunmaması için uyardığında Kyros, kentlerinin ortasında yemin ederek birbirlerini aldatmak için toplandıkları bir yer bulunduran insanları küçümsemiş. Herodotos, Perslerin pazarlarda alışveriş yapmadığını ve kendilerine ait hiç pazar yerleri olmadığını açıklar. Hikâye, Yunan agorasıyla karşıtlık içinde Pers geleneklerine Yunan gözüyle bir bakıştır.

Herodotus 1.153

Lidyalı tüccarlar ve Sardes agorası

Antik anlatı

Herodotos'a göre Lidyalılar altın ve gümüş sikke basan ilk bilinen halk ve ilk perakendecilerdir; gerçi en eski Lidya sikkeleri aslında elektrondandı. Altın taşıyan Paktolos'un içinden aktığı Sardes çarşısını tasvir eder. MÖ 498'de İonlar, Atinalılar ve Eretrialılar kenti yaktığında, kıstırılan Lidyalılar ve Persler kendilerini savunmak için burada toplandı. Pers egemenliğinde Sardes, Lidya satrabının makamıydı.

Herodotus 1.94; Herodotus 5.101

Kraliyet ambarlarından erzak

Belgelerde

Dareios döneminde Elamca yazılan Persepolis Tahkimat tabletleri, kraliyet ambarlarından işçilere, yolculara ve memurlara verilen arpa, şarap, bira, un, meyve ve hayvanları kaydeder. İşçiler yiyeceği çarşıdan satın almaz, mevki, cinsiyet ve yaşa göre derecelendirilmiş aylık tayınlar alırdı. Daha sonraki Hazine tabletleri, bazı ücretlerin belirli miktarda koyun ya da şarap karşılığı hesaplanarak kısmen gümüşle ödendiğini gösterir.

R. T. Hallock, Persepolis Fortification Tablets, 1969; G. G. Cameron, Persepolis Treasury Tablets, 1948

Babilonya'da alım satım

Belgelerde

Babil ticaret arşivleri farklı bir hikâye anlatır. Babilli Egibi ailesi hurma, arpa ve ev alıp satar, gümüş ödünç verir ve mülk kiralardı. Daha sonraki Nippurlu Muraşu ticaret evi toprakları yönetir ve bunları ürün ve gümüş karşılığında kiraya verirdi. Tartılan gümüş değişim aracı işlevi görür, fiyatlar arza göre değişirdi; yani pazarlar eyaletteki gündelik hayatın bir parçasıydı.

M. Jursa, Aspects of the Economic History of Babylonia in the First Millennium BC, 2010

Pazarlar ne kadar uzağa uzanırdı

Tartışmalı

Tarihçiler, imparatorluk ekonomisinin ne kadarının pazarlar, ne kadarının saray ve tapınakların yeniden dağıtımı yoluyla işlediğini hâlâ tartışıyor. Kimileri Persepolis tayın sistemini ve Kral'ın ambarlar üzerindeki denetimini öne çıkarır. Kimileri ise fiyatların pazarda belirlendiğine dair Babil kanıtlarına ve gümüşün giderek artan kullanımına dikkat çeker. Bugün çoğu araştırmacı, iki sistemin bölgeden bölgeye değişen oranlarda yan yana işlediğini kabul ediyor.

P. Briant, From Cyrus to Alexander, 2002; M. Jursa, Aspects of the Economic History of Babylonia in the First Millennium BC, 2010

Ksenophon'un özgür meydanı

Geç dönem efsanesi

Kyros'tan yaklaşık bir buçuk yüzyıl sonra yazan Ksenophon, sarayın yakınındaki "özgür meydan"ın, gürültüleri gençlerin eğitimini bozmasın diye mallardan ve tüccarlardan arındırılmış tutulduğu ideal bir Pers diyarı betimler. Kyrupaideia ahlaki ve siyasi bir romandır; Pers yaşamına dair bu tablo, uygulamayı kaydetmekten çok erdem öğretmek üzere biçimlendirilmiştir.

Xenophon, Cyropaedia 1.2.3