Ansiklopedi › Halk

Miletli Aristagoras

Milet'in vekil tiranı ve İon isyanının önderi, MÖ 497 dolaylarında öldü

Oyunda: Bölüm 7: Sardes Yanıyor

Aristagoras, akrabası Histiaios adına Milet'i yönetiyordu. MÖ 499'da Naksos'a karşı başarısızlıkla sonuçlanan bir Pers seferini İon kentlerinin ayaklanmasına dönüştürdü. Atina ve Eretria gemilerini savaşa soktu; Herodotos da bunu Persler ile Yunanlılar arasındaki uzun çatışmanın başlangıcı olarak gördü.

Oyunda: Oyun onu yalnızca kronik notlarında, MÖ 499 isyanını yöneten ve Atina ile Eretria'dan gemi desteği kazanan Milet tiranı olarak anar. Aslında Milet'i kendi hakkıyla değil, Histiaios'un vekili olarak yönetiyordu.

Milet'te vekillik ve Naksos girişimi

Antik anlatı

Herodotos'a göre Molpagoras oğlu Aristagoras, Dareios'un sarayında alıkoyduğu Milet tiranı Histiaios'un hem kuzeni hem de damadıydı. Aristagoras kenti onun vekili olarak yönetiyordu. Naksoslu sürgünler yardım isteyince, Sardes satrabı Artaphernes'i bir saldırıyı desteklemeye ikna etti; Dareios da Megabates komutasında bir donanmayı onayladı. Dört ay süren kuşatma başarısız oldu ve Aristagoras verdiği sözleri yerine getiremez hâle geldi.

Herodotus 5.30-35

İsyan ve müttefik arayışı

Antik anlatı

Herodotos'a göre MÖ 499'da Aristagoras tiranlığından vazgeçti, Miletliler için eşit haklar ilan etti ve öbür İon şehirlerindeki Pers destekli tiranları yakalattı. Ardından Yunan anakarasına yelken açtı; Spartalı Kleomenes onu geri çevirdi, ama Atina yirmi, Eretria beş gemi gönderdi. MÖ 498'de müttefikler iç bölgelere yürüyüp Sardes'i yaktı. Aristagoras Milet'te kaldı ve komutayı kardeşi Kharopinos ile Hermophantos'a verdi.

Herodotus 5.37-38, 5.49-51, 5.97-102

Trakya'da kaçış ve ölüm

Antik anlatı

Pers orduları Kıbrıs'ı, Hellespontos ve Karya kentlerini geri aldıktan sonra Aristagoras Milet'i terk etti; Herodotos bunu cesaretsizliğine bağlar. Kenti Pythagoras adında saygın bir yurttaşa bıraktı ve Dareios'un bir zamanlar Histiaios'a bağışladığı Trak kasabası Myrkinos'a yelken açtı. Yakındaki bir kasabayı kuşatırken, büyük olasılıkla MÖ 497 ya da MÖ 496 dolaylarında, Traklar tarafından öldürüldü. İsyan onsuz sürdü ve MÖ 494'te İonların Lade'deki yenilgisine dek devam etti.

Herodotus 5.108-126

Dövmeli kafa derisi ve tunç harita

Geç dönem efsanesi

Herodotos'a göre Susa'da tutulan Histiaios, bir kölenin başını tıraş ettirip kafasına isyana çağıran bir mesajı dövmeyle işletmiş ve saçları yeniden uzayınca onu yola çıkarmıştır. Herodotos'un anlattığına göre Sparta'da Aristagoras, Kleomenes'e tunçtan bir dünya haritası göstermiş ve giderek artan rüşvetler önermiş; sonunda kralın küçük kızı Gorgo babasını yabancının onu yoldan çıkaracağı konusunda uyarmıştır. Her iki hikâye de ahlaki anlatı niteliğindedir ve doğrulanamaz.

Herodotus 5.35, 5.49-51

İonia neden ayaklandı

Tartışmalı

Herodotos ayaklanmayı Aristagoras ile Histiaios'un kişisel hırsları ve korkularıyla açıklar. Modern tarihçiler daha geniş bir açıdan bakar; bazıları Perslerin başa geçirdiği tiranlara duyulan öfkeye, haraç ve askerlik hizmetinin yüküne ya da İon ticareti üzerindeki baskıya dikkat çeker. Bu nedenlerden her birine ne kadar ağırlık verilmesi gerektiği hâlâ tartışılmaktadır. Hiçbir Pers metni Aristagoras'tan söz etmez; bu olayları yalnızca Yunan yazarlar aracılığıyla biliyoruz.

O. Murray, 'The Ionian Revolt', Cambridge Ancient History IV, 1988; P. Briant, From Cyrus to Alexander, 2002