Ansiklopedi › Yerler

Behistun (Bagastana)

Medya'da Ekbatana yolu üzerinde, yaklaşık MÖ 520-518'de oyulmuş I. Dareios'un kaya anıtı

Oyunda: Bölüm 3: Yalan

Behistun, Zagros dağlarında, bugünkü Kirmanşah yakınlarında bir yardır; I. Dareios MÖ 522-521 ayaklanmalarından sonra buraya bir kabartmayla birlikte tahtı nasıl kazandığına dair anlatısını oydurdu. Elamca, Babilce ve Eski Farsça yazılmış bu metin, en uzun Ahameniş kraliyet yazıtı ve olayları uzun uzun anlatan tek yazıttır. On dokuzuncu yüzyılda çivi yazısının çözülmesinde bir anahtar oldu.

Oyunda: Bagastana bölümü, anıtın kaydettiği isyanlar yılı olan MÖ 522-521'de geçer; kabartmanın kendisi ise sonradan, yaklaşık MÖ 520-518'de oyulmuştur. Kronik notunun Rawlinson'a verdiği pay yerindedir ama basitleştirilmiştir; yazının çözülmesinde başkalarının da emeği vardır.

Ekbatana yolunun yukarısında bir kraliyet kabartması

Belgelerde

Anıt, Bisutun Dağı'nın kayalığında, bir pınarın ve Babilonya'dan Ekbatana'ya giden eski yolun yaklaşık 60 metre yukarısında yer alır. Kabartma, elinde yay tutan ve bir ayağını yere serilmiş Gaumata'nın üzerine basan Dareios'u, boyunlarından birbirine iple bağlanmış dokuz asi önderin karşısında gösterir; yukarıda ise bir disk içinde kanatlı bir figür bulunur. Kral'ın arkasında iki hizmetkâr durur ve her tutsağın yanında adını veren kısa bir yazıt bulunur.

Darius, Behistun relief labels (DBa-DBk)

Dareios'un yazdırdıkları

Belgelerde

Dareios soyunu Akhaimenes'e dayandırır ve Bardiya olduğunu iddia ederek tahtı ele geçiren bir magos olan Gaumata'yı nasıl öldürdüğünü anlatır. Ardından yendiği asileri sıralar; bunlar arasında Medya'da Fravartiş, Persis'te Vahyazdata ve Babil'de Araha vardır. Kendisine yardım eden altı adamın da adını verir. Metnin kopyalarının imparatorluğun dört bir yanına gönderilmesini buyurdu. Aramice bir versiyonu Elephantine'den bir papirüs üzerinde, Babilce bir versiyonun parçaları ise Babil'de günümüze ulaşmıştır.

DB §§1-4, 13, 52, 68, 70

Aşama aşama yükselen bir anıt

Tartışmalı

Kaya, işin evreler hâlinde büyüdüğünü gösterir: önce kabartma ve bir Elamca metin, ardından Babilce bir nüsha, sonra da Eski Farsça metin. Saka tutsağı Skunha'nın sonradan eklenen figürü ilk Elamca metnin içine oyulmuş, bu metin de başka bir yere yeniden kazınmıştır. Akademisyenler, DB §70'in ima ediyor olabileceği gibi Eski Farsça yazının bu anıt için icat edilip edilmediğini tartışır. Dareios'un öldürdüğü adamın, Dareios ve Herodotos'un dediği gibi bir sahtekâr mı, yoksa gerçek Bardiya mı olduğunu da tartışırlar.

R. Schmitt, The Bisitun Inscriptions of Darius the Great, 1991; Herodotus 3.61-79

Rawlinson ve çivi yazısının okunması

Tartışmalı

İngiliz subay Henry Rawlinson, Eski Farsça metni 1835'te kopyalamaya başladı ve 1844 ile 1847'de geri döndü; bu son ziyarette yerel bir çocuk Babil dilindeki metnin kâğıt kalıplarının alınmasına yardım etti. Grotefend'in önceki çalışmalarını temel alarak Eski Farsça metni 1846-47'de yayımladı; Babil dilindeki kopyası ise Akadcanın okunmasında merkezi bir rol oynadı. Edward Hincks, Jules Oppert ve başkaları bağımsız olarak önemli ilerlemeler kaydettiğinden, çözümlemenin kime ait olduğu hâlâ tartışılır.

H. C. Rawlinson, The Persian Cuneiform Inscription at Behistun, 1846-47

Semiramis ve tanrıların yeri

Geç dönem efsanesi

Muhtemelen Ktesias'tan yararlanan Diodoros, dağı Bagistanon olarak adlandırmış ve Zeus'a adanmış olduğunu söylemiştir. Kabartmayı, dağın eteğinde bir bahçe düzenlettiği söylenen Asur kraliçesi Semiramis'e mal etmiştir. Yunanca ad muhtemelen "tanrıların yeri" anlamına gelen ve yeniden kurulan Eski Farsça Bagastana biçimini korur; ancak Semiramis öyküsü sonradan uydurulmuştur. Orta Çağ İran şairleri kayalığı, Şirin'in aşkı uğruna dağları delen Ferhat'la ilişkilendirmiştir.

Diodorus 2.13; Nizami, Khosrow and Shirin