Ansiklopedi › Yerler

Arbela

Antik Asur kenti, bugünkü Erbil; MÖ 6. yüzyıldan itibaren Pers egemenliğinde

Kuzey Irak'taki bugünkü Erbil olan Arbela, Büyük ve Küçük Zap nehirleri arasında yüksek bir höyük üzerine kurulmuş eski bir Asur kentiydi. İştar'ın bir kült merkeziydi ve Babilonya'yı, Medya'yı ve kuzeybatıyı birbirine bağlayan yolların üzerinde bir konaklama yeriydi. Dareios Behistun'da burayı bir asi önderini idam ettirdiği yer olarak anar; bu da kentin, Kral'ın Asur ülkesinde halka açık bir sahne olarak taşıdığı değeri gösterir.

Oyunda: Oyun, Arbela'yı yalnızca bir ticaret ortağı, yani Arbela tüccarları olarak gösterir. Kent gerçekten de işlek yollar üzerindeydi, ancak kaynaklar tüccarları hakkında pek az şey söyler; dolayısıyla bu tüccarlar oyunun bir basitleştirmesidir.

İştar'ın Asur şehri

Belgelerde

Asur metinleri kenti Arba-ilu olarak adlandırır; bu ad çoğu zaman "dört tanrı" diye yorumlanır. Kentin tanrıçası Arbelalı İştar'ın orada büyük bir tapınağı vardı. Onun müritlerinin 670'lerde Kral Asarhaddon için söylediği kehanetler Ninova'dan çıkan tabletlerde günümüze ulaşmıştır. Kent büyük olasılıkla Asur'un çöküşünden sonra da varlığını sürdürdü; Nabonidus Kroniği, Kyros'un 547'de ordusunu Arbela'nın aşağısından Dicle'nin karşısına geçirdiğini kaydeder.

S. Parpola, Assyrian Prophecies, 1997; Nabonidus Chronicle (ABC 7)

Behistun'da bir infaz yeri

Belgelerde

Behistun yazıtında Dareios, 522-521 isyanları sırasında Çissantahma adlı bir Sagartialının krallık iddiasında bulunduğunu anlatır. Dareios, adamın burnunu ve kulaklarını kestirdiğini ve onu Arbela'da kazığa oturttuğunu söyler. Bu kentin seçilmesi, cezayı bölge halkının gözü önüne sermişti; tıpkı Dareios'un Med asisi Fravartiş'i Ekbatana'da teşhir etmesi gibi.

DB §33

Kralın yolları üzerinde bir menzil

Belgelerde

Satrap Arsames'in 5. yüzyılın sonlarında, yani oyunun döneminden daha sonra yazdığı Aramice bir mektup, görevlisi Nehtihor'un Mısır yolculuğu sırasında erzak alabileceği yerler arasında Arbela'yı sayar. Mektup, kentin Pers yolculuk sisteminde bir ikmal noktası olarak işlediğini gösterir. Hisar höyüğünün Pers dönemi katmanları hâlâ pek az araştırılmıştır.

B. Porten and A. Yardeni, Textbook of Aramaic Documents from Ancient Egypt 1, 1986, A6.9

Hangi ülke, hangi yol

Tartışmalı

Tarihçiler Arbela'yı genellikle eski Asur yurdu olan Pers ülkesi Athura'ya yerleştirir, ancak bölgenin Medya ile sınırı kaynaklarda açıkça belirlenmiş değildir. Herodotos, Sardes'ten Susa'ya uzanan Kral Yolu'nun Armenia ve Matiene'den geçtiğini anlatır ama Arbela'nın adını anmaz. Modern araştırmacılar, yolun kentten mi geçtiği yoksa daha kuzeyde ve doğuda mı kaldığı konusunda görüş ayrılığı içindedir.

Herodotus 5.52; P. Briant, From Cyrus to Alexander, 2002

Adını buradan alan savaş

Antik anlatı

Arrianos'a göre III. Dareios, 331'de Aleksandros'a yenildikten sonra Arbela üzerinden kaçtı; Aleksandros da ardından orada kraliyet yüklerini ve hazinesini ele geçirdi. Arrianos ayrıca savaşın yanlışlıkla Arbela'nın adıyla anıldığından yakınır; çünkü savaş, yazarların 500 ila 600 stadion kadar uzağa yerleştirdikleri Gaugamela'da yapılmıştı.

Arrian, Anabasis 3.15; Arrian, Anabasis 6.11