Ansiklopedi › Binalar

Geometrik Bahçe

Ağaçlar ve su kanallarıyla donatılmış duvarlı Pers bahçesi, MÖ 540 dolayları

Oyunda: Bölüm 1: Kurucunun Mezarı

Persler duvarlarla çevrili, sulanan bahçeye muhtemelen paridaida derdi; bu sözcük Elamca ve Babilce biçimlerinden yeniden kurulmuştur. Yunanlılar onu paradeisos olarak ödünç aldı; Batı dillerinde "cennet" anlamına gelen paradise sözcüğünün kökeni budur. Krallar, satraplar ve soylular bu tür bahçeleri ağaç sıraları ve taş kaplı kanallarla düzenlerdi; bol sulu bir bahçe, sahibinin toprağa, suya ve emeğe hükmedebildiğini gösterirdi.

Oyunda: Oyunda Geometrik Bahçe, gölgelik ağaçlar ve taş kanallardan oluşan, Soylu Konaklarının on hücre içinde ihtiyaç duyduğu bir hizmet binasıdır. Gerçek Pers bahçeleri duvarlarla çevrili kraliyet ya da soylu mülkleriydi; bu kural bir basitleştirmedir.

Pasargadai kanalları

Belgelerde

1960'larda Pasargadai'de yapılan kazılar, Kyros döneminde P Sarayı ile iki küçük köşk arasında düzenlenen kraliyet bahçesindeki kireçtaşı su kanallarını gün ışığına çıkardı. Kanallar düz hatlar boyunca uzanıyor ve belirli aralıklarla küçük kare havuzlara açılıyordu. Aralarında dikim tarhları vardı ve P Sarayı'nın taht revağı bütün düzene yukarıdan bakıyordu.

D. Stronach, Pasargadae, 1978

Sur tabletlerinde bahçeler

Belgelerde

Persepolis'te yaklaşık MÖ 509 ile MÖ 493 yılları arasında yazılan Elamca idari tabletler, Pers dilindeki terimden alınma partetaš sözcüğünü kullanır. Bu tabletler, Persis'in çeşitli yerlerindeki bu tür arazileri, bunlara atanmış işçileri ve buralardan geçen ürünleri ve fidanları kaydeder. Bahçeleri yalnızca keyif mekânları olarak değil, kraliyet ekonomisinin işleyen parçaları olarak gösterirler.

Persepolis Fortification tablets; C. Tuplin, Achaemenid Studies, 1996

Pers bahçelerinde Yunan ziyaretçiler

Antik anlatı

Ksenophon, bir Pers prensi olan Genç Kyros'un MÖ 5. yüzyılın sonlarında Spartalı Lysandros'a Sardes'teki paradeisos'unu, ağaçları dümdüz sıralar hâlinde dikilmiş bahçesini gösterdiğini ve bazılarını bizzat kendisinin diktiğini söylediğini anlatır. Herodotos ise MÖ 481'de Sardes'e doğru ilerleyen Kserkses'in Lidya'da güzel bir çınar bulduğunu, onu altınla süsleyip başına bir bekçi bıraktığını aktarır. Her iki yazar da ağaç bakımını Pers hükümdarlarının değer verdiği bir iş olarak sunar.

Xenophon, Oeconomicus 4.20-25; Herodotus 7.31

Dört bölümlü bir plan mı, değil mi

Tartışmalı

Kazıyı yöneten Stronach, daha sonra Pasargadai kanallarının dört çeyreği çevrelediğini, bunun da burayı bilinen en eski dörtlü bahçe ve sonraki Pers çaharbağının atası yaptığını savundu. Başkaları düzenin yalnızca bazı kısımlarının günümüze ulaştığını belirtir; yaklaşık 2000'den bu yana alanda yapılan jeofizik araştırmalar da daha az düzenli bir yerleşim planına işaret eder. Dörtlü planın burada başlayıp başlamadığı hâlâ tartışmalıdır.

D. Stronach, Pasargadae, 1978; P. Briant, From Cyrus to Alexander, 2002

Dareios'un Gadatas'a mektubu

Tartışmalı

Bir Yunanca yazıt, Dareios'un görevlisi Gadatas'ı Fırat'ın ötesinden getirdiği ağaçları batı Anadolu'ya diktiği için övdüğü bir mektubu kaydeder. Taşın kendisi yüzyıllar sonra, Roma döneminde yontulmuştur. Tarihçiler, yazıtın gerçek bir kraliyet mektubunu mu kopyaladığı yoksa sonradan mı kaleme alındığı konusunda görüş ayrılığı içindedir.

Letter of Darius to Gadatas (Meiggs-Lewis 12); P. Briant, From Cyrus to Alexander, 2002