Ansiklopedi › Halklar

Karyalılar

Güneybatı Anadolu'daki Karya halkı, yaklaşık MÖ 540'tan itibaren Pers yönetiminde

Karyalılar, Lidya'nın güneyinde, güneybatı Anadolu'nun tepelerinde ve kıyılarında yaşıyor, kendilerine özgü bir Anadolu dili konuşuyorlardı. Doğu Akdeniz'in her yanında paralı asker ve denizci olarak tanınırlardı. Pers egemenliği altında Kral'ın yapılarında çalıştılar, İon Ayaklanması'nda başkaldırdılar ve daha sonra Kserkses'in donanmasına gemi gönderdiler.

Oyunda: Oyunda Karyalı paralı askerler ve Karya gemileri yer alır. Her ikisi de kaynaklarla uyumludur; kaynaklar Karyalıların Mısır krallarınca tutulduğunu ve Pers fethinden sonra Kral'ın donanmasında denizci ve asker olarak hizmet ettiğini gösterir.

Toprak, dil ve yazı

Belgelerde

Karya, Maiandros vadisi ile Likya arasında uzanıyordu; iç kesimde Mylasa, kıyıda Halikarnassos bulunuyordu ve Karyalılar burada Yunan yerleşimcilerle birlikte yaşıyordu. Karyaca Anadolu dil ailesine aitti ve kendine özgü bir alfabeyle yazılıyordu. Günümüze ulaşan Karyaca metinlerin birçoğu Mısır'dan gelir; bunlar arasında Memfis yakınlarındaki Sakkara'dan mezar stelleri de vardır. İki dilli yazıtlar, 1980'lerden itibaren bilim insanlarının bu yazıyı okumada gerçek bir ilerleme kaydetmesine yardımcı oldu.

I.-J. Adiego, The Carian Language, 2007

Firavunların Askerleri

Antik anlatı

Herodotos'a göre I. Psamtik tahtını denizden gelen, tunç zırhlı İon ve Karyalı adamların yardımıyla kazandı, ardından onları Nil kıyısındaki ordugâhlara yerleştirdi. Daha sonra Amasis onları Memfis'e taşıdı. MÖ 525'te Karyalı ve Yunan paralı askerler Pelusion'da III. Psamtik için savaştı. Herodotos, bu askerlerin savaştan önce Kambyses'in safına geçmiş olan Phanes'in oğullarını nasıl öldürdüğünü anlatır.

Herodotus 2.152; Herodotus 2.154; Herodotus 3.11

İmparatorlukta işçiler ve yerleşimciler

Belgelerde

Dareios'un Susa'daki kuruluş fermanı, sarayı için gereken sedir kerestesini Babil'den Susa'ya Karyalılarla İonların taşıdığını kaydeder. Babil belgeleri, Pers döneminde Borsippa'da yaşayan ve muhtemelen krallık tarafından oraya yerleştirilmiş bir Karyalı topluluğun varlığını gösterir. Bu kayıtlar Karyalıları imparatorluğun sınırlarında asker olmanın yanı sıra, kalbinde çalışan uyruklar olarak da gösterir.

DSf; C. Waerzeggers, The Carians of Borsippa, 2006

Fetih, isyan ve donanma

Antik anlatı

Herodotos'a göre Harpagos, Karya'yı Pedasa dışında pek bir direnişle karşılaşmadan Kyros adına fethetti. İon İsyanı sırasında Karyalılar, Marsyas ırmağında ve Labraunda'da iki savaş kaybetti; ardından Pedasa yakınlarında bir Pers ordusunu pusuya düşürüp komutanlarını öldürdüler. MÖ 494'te Milet'in düşüşünden sonra yeniden Pers egemenliği altına alındılar. Herodotos'a göre MÖ 480'de Karyalılar Kserkses'e 70 gemi gönderdi; Halikarnassoslu Artemisia da beş gemiye daha komuta ediyordu.

Herodotus 1.174-175; Herodotus 5.117-121; Herodotus 6.25; Herodotus 7.93; Herodotus 7.99

Kral Minos'un adalıları

Geç dönem efsanesi

Yunan yazarlar Karyalıların uzak geçmişine dair öyküler anlatırdı. Herodotos, Karyalıların bir zamanlar Kral Minos'a hizmet eden adalılar olduğuna dair bir Girit anlatısını aktarır ve Karyalıların ise her zaman anakarada yaşadıklarını ileri sürdüklerini ekler. Miğfer sorgucunu ve kalkan kulplarını da onların icat ettiğini söyler. Thukydides ise Minos'un Karyalı korsanları adalardan sürdüğünü ve Delos'ta açılan pek çok eski mezarın, içine gömülen silahlardan ötürü Karyalılara ait sayıldığını anlatır.

Herodotus 1.171; Thucydides 1.4; Thucydides 1.8