Ansiklopedi › Halklar

Elamlılar

Susa'nın ve ovasının kadim halkı, MÖ 6. yüzyılda Pers egemenliği altında

Oyunda: Bölüm 1: Kurucunun Mezarı, Bölüm 4: Teras, Bölüm 5: Ferman, Bölüm 7: Sardes Yanıyor

Elamlılar, Pers devletinden çok daha eski olan, Susa ve Anşan yaylalarını merkez alan bir krallığın mirasçılarıydı. Elam MÖ 522-519 yılları arasında Dareios'a karşı üç kez ayaklandı; yine de dili Pers yönetiminin çalışma dili oldu. Pers krallığı, giyimi ve kâtiplik uygulamaları büyük olasılıkla Elam'a çok şey borçluydu, ancak bunun ne ölçüde olduğu hâlâ tartışılmaktadır.

Oyunda: Oyun, Elamlıları Susa çevresinde ticaret ortakları ve Susa'da asiler olarak gösterir. Tarihte Elam dışarıdan bir ortak değil, imparatorluğun çekirdek eyaletlerinden biriydi. Behistun, MÖ 522-519 yıllarında üç Elam ayaklanması kaydeder.

Pers İmparatorluğu'ndan önceki kadim bir krallık

Belgelerde

Elam kendine Haltamti derdi; Persler ise ona Uja derdi. Kralları, ova düzlüğündeki Susa'dan ve sonradan Persis olacak yaylalardaki Anşan'dan hüküm sürerdi. Asur yıllıkları, Asurbanipal'in yaklaşık MÖ 646'da Susa'yı yağmaladığını kaydeder. Bundan sonra daha küçük Yeni Elam krallıkları varlığını sürdürdü; Susa da muhtemelen Kyros'un saltanatında Pers egemenliğine girdi, ancak bunun ne zaman ve nasıl olduğunu hiçbir metin kaydetmez.

D. T. Potts, The Archaeology of Elam, 1999

Dareios'a karşı üç ayaklanma

Belgelerde

Dareios'un Behistun yazıtına göre Gaumata'nın ölümünden sonra Elam, Assina önderliğinde ayaklanmış; Assina zincire vurulmuş hâlde Dareios'a getirilip idam edilmiştir. Ardından Martiya adlı bir Pers, Elam kralı İmaniş olduğunu ileri sürmüş, ancak Elamlılar Dareios'un yaklaşmasından korkarak onu yakalayıp öldürmüştür. Sonradan eklenen beşinci sütunda Dareios, kendi saltanatının ikinci ve üçüncü yıllarında Athamaita'nın üçüncü bir ayaklanmaya önderlik ettiğini anlatır. Gobryas Elamlıları yenmiş, Athamaita Dareios'a getirilerek öldürülmüştür.

DB §16-17, §22-23, §71

Pers yönetim dairelerinin dili

Belgelerde

Kabaca MÖ 509 ile MÖ 494 yıllarını kapsayan binlerce Persepolis Tahkimat tabletinin çoğu Elamca yazılmıştır. Bu tabletler erzak paylarını, yolculukları ve sunuları kaydeder; sunular arasında İran tanrılarının yanı sıra Humban gibi Elam tanrılarına yapılanlar da vardır. Behistun yazıtının Elamca metni muhtemelen ilk kazınan metindi. Kraliyet yazıtlarında Elamca, Eski Farsça ve Babilce ile yan yana yer alır.

W. Henkelman, The Other Gods Who Are, 2008

Herodotos'ta Kissialılar

Antik anlatı

Herodotos, Elam adını kullanmaz. Başlıca merkezi Susa olan Kissialılardan söz eder. Susa'yı ve Kissia ülkesini 300 talent gümüş ödeyen bir vergi bölgesi olarak listeler. Ona göre Kserkses'in ordusunda Kissialılar Persler gibi silahlanmıştı, ancak keçe başlık yerine bir alın bandı ya da sarık takıyorlardı.

Herodotus 3.91; 7.62

Persler ne kadar Elamlıydı

Tartışmalı

Kyros Silindiri'nde Kyros kendini eski bir Elam kraliyet unvanı olan Anşan kralı olarak tanıtır. Bazı tarihçiler Pers krallığının, yaylalarda İranlı yeni gelenlerle Elamlıların uzun süren karışımından doğduğunu düşünür. Diğerleri ise daha belirgin bir kopuşu vurgular ve Elam'dan alınanları sonraki tercihler olarak görür. Uzun Pers kaftanı ve bazı saray âdetleri sıklıkla Elam'a bağlanır, ancak bu borcun boyutu hâlâ tartışılmaktadır.

P. Briant, From Cyrus to Alexander, 2002

Adının yanındaki amblem

Belgelerde

Oyunun Elam amblemi, iki bin yıl boyunca Elam tahtlarının, mühürlerinin ve tapınak sanatının motifi olan şahlanmış bir yılandır; Susa'nın sırlı tuğlalarının turkuaz ve sarısıyla. Bilinen bir Elam ordu sancağı yoktur; yılan bir bayrağı değil, ülkenin kendi sanatını temsil eder.

P. O. Harper, J. Aruz and F. Tallon (eds), The Royal City of Susa, 1992