Ansiklopedi › Binalar

Kutsal Alan

Ahameniş İmparatorluğu'nda adak ve tapınma yerleri, yaklaşık MÖ 550-479

Oyunda: Bölüm 1: Kurucunun Mezarı

Kanıtların gösterdiği kadarıyla, bu dönemde Pers ibadeti heykellerin barındırıldığı kapalı tapınaklardan çok açık havada sunulan adaklar üzerine kuruluydu. Yine de kült yerlerinin önemi sürüyordu: Pasargadai'deki kutsal alan, Persepolis tabletleri aracılığıyla sağlanan yerel adaklar, Dareios'un onardığını söylediği ayadana ve kralların koruduğu ya da hoş gördüğü tebaa halklarına ait sayısız tapınak.

Oyunda: Kutsal Alan, haneleri kutsaması için sokaklara bir Magos gönderir; evler de Teraslı Eve dönüşebilmek için onun sağladığı inanca ihtiyaç duyar. Bu ziyaretler oyunun kurgusudur: tabletler Magosların evleri dolaştığını değil, sunu yapmak için erzak aldığını gösterir.

Tapınaksız tanrılar

Antik anlatı

Herodotos'a göre Persler heykel, tapınak ya da sunak dikmez, dikenleri de akılsız sayardı. En yüksek dağlarda Zeus'a kurban sunduklarını, bu adı göğün bütün çemberine verdiklerini aktarır; modern bilginler bu tanrıyı çoğu zaman Ahuramazda ile ilişkilendirir. Ayrıca güneşe, aya, toprağa, ateşe, suya ve rüzgârlara da kurban sunarlardı ve ilahi okuyan bir Magos olmadan hiçbir kurban meşru sayılmazdı.

Herodotus 1.131-132

Persepolis tabletlerinde adaklar

Belgelerde

Yaklaşık MÖ 509-493 yılları arasında Elamca yazılan Persepolis Tahkimat tabletleri, sunular için verilen tahılı, şarabı ve hayvanları kaydeder. En yaygın sunuyu, yani lan denen sunuyu, çoğu zaman bir magos yerine getirirdi. Sunu alanlar arasında Ahuramazda, Humban gibi Elam tanrıları, dağlar ve ırmaklar vardı. Tabletler, ibadetin tek bir büyük tapınakta değil, pek çok yerel mekâna yayıldığını ve kraliyet ekonomisince karşılandığını gösterir.

Persepolis Fortification tablets; W. Henkelman, The Other Gods Who Are, 2008

Pasargadai'deki kutsal alan

Belgelerde

Pasargadai'deki sarayların kuzeybatısında, açıkta duran iki kireçtaşı kaidenin bulunduğu kutsal bir alan uzanır; bu kaidelerden birine merdivenle çıkılır. Alanda kazı yapan David Stronach, bunları bir ateş ya da sunak önünde yapılan kraliyet ibadeti için düzenlenmiş bir mekân olarak yorumladı. Hemen yakında teraslı bir höyük yükselir, ancak tarihi ve işlevi tartışmalıdır. Orada hangi ayinlerin yapıldığı bilinmiyor, ama yerleşim düzeni çatılı bir tapınaktan çok açık havada ibadete uygun düşer.

D. Stronach, Pasargadae, 1978

Dareios, Kserkses ve ayadana

Tartışmalı

Dareios, Behistun'da Magos Gaumata'nın yıktığı ayadanaları yeniden inşa ettiğini söyler. Bu Eski Farsça sözcük genellikle ibadet yerleri olarak çevrilir; ancak tarihçiler bunların yapılar mı, açık kutsal alanlar mı, yoksa kültü geçindiren mülkler mi olduğu konusunda anlaşamaz. Kserkses daha sonra sahte tanrılara, yani daivalara tapınılan bir yeri yıktığını ileri sürmüştür. Bilim insanları bu yerin neresi olduğunu ve iddianın gerçek bir olayı anlatıp anlatmadığını hâlâ tartışmaktadır.

DB §14; XPh

Tebaa halkların tapınakları

Belgelerde

Krallar uyruklarına Pers kültünü dayatmadı. Babil üslubunda bir kraliyet metni olan Kyros Silindiri, Kyros'u tanrıları tapınaklarına geri götüren biri olarak sunar. Udjahorresnet'in heykeli, Kambyses'in Sais'teki Neith tapınağından yabancıları çıkarttırdığını ve tapınağın gelirlerini geri verdiğini kaydeder. MÖ 407'de yazılmış bir Elephantine dilekçesi, Yahu'nun Yahudi tapınağının Kambyses geldiğinde zaten ayakta olduğunu ve Mısır tapınakları yıkılırken ona dokunulmadığını ileri sürer.

Cyrus Cylinder; statue of Udjahorresnet; Elephantine papyri